Nýfrjálshyggja eða bara frjálshyggja?
Ég rakst á athyglisverða færslu á bloggsíðu íslenska Frjálshyggjufélagsins þar sem Friðbjörn Orri Ketilsson ræðst gegn notkun orðsins "nýfrjálshyggja" og segir það "orðaskrípi" sem sett hafi verið fram í tilraun til "að koma einhverju óorði á frjálshyggjuna og fylgismenn þeirrar stefnu [á Íslandi]", og enn fremur að sú tilraun sé "vindhögg" og "hafi enga merkingu". Burtséð frá þeirri staðreynd að orð hafa nákvæmlega þá merkingu sem fólk eignar þeim, þá sé ég yfirleitt lítinn tilgang með termínólógískum eða orðsifjafræðilegum útúrsnúningum. Hann Friðbjörn virðist hinsvegar hafa tekið þessu svo nærri sér að mér finnst ég knúinn til þess að svara þessari færslu og útskýra af hverju þetta orð er notað um stjórnspekina sem hann aðhyllist.
Lítum sem snöggvast á hugmyndafræðilega muninn á "libertarianism" og "liberalism". Hefðbundin frjálshyggja ("classical liberalism") á rætur sínar að miklu leyti að rekja til Johns Locke, Adams Smith og Johns Stuart Mill. Hún lagði áherslu á að staðið væri vörð um athafnafrelsi ríkisþegna, og stóð gegn þvingunum ríkisins. Menn eins og Mill og Smith voru hins vegar ekki mótfallnir öllum ríkisafskiptum af efnahagnum, t.d. þegar markaðurinn gaf ekki æskilegustu niðurstöðuna. Mill, sem dæmi, beitti sér alla ævi fyrir því að kjör vinnandi manna í Englandi væru bætt með lagasetningum og bauð sig fram til þings með það fyrir stafni.
Nýfrjálshyggja ("libertarianism") er stjórnspekikenning sem snýst um að einstaklingar hafi rétt á algerlega óskertu athafnafrelsi svo framarlega sem athafnir þeirra skerði ekki frelsi annarra, og sækir þar bersýnilega í Frelsið eftir Mill.
Nýfrjálshyggjumenn leggja enn fremur áherslu á að einungis "lágmarksríkið" (þ.e.a.s. ríki sem stendur vörð um líf, frelsi og eignir) eigi rétt á sér, og að öll frekari afskipti séu óréttmætar þvingar. Stefnan sækir í hugmyndir Miltons Friedman, Friedrichs von Hayek og Ludwigs von Mises.
Mér þykir ljóst að hér sé um tvær aðskildar stefnur að ræða, og því sjálfsagt að tvö mismunandi íslensk orð séu notuð yfir þær, líkt og gert er á ensku.
Nú er allur gangur á því hvernig menn þýða hin og þessi erlendu fræðiorð. T.a.m. hafa menn þýtt orð eins og "empiricism", "idealism" o.s.frv. á ýmsa vegu gegnum árin, en í dag hafa vissar þýðingar fest sig í sessi (í ofannefndum tilfellum, "raunhyggja" og "hughyggja"). Á sama hátt hefur myndast hefð fyrir því að þýða enska orðið "liberalism" sem "frjálshyggja" eða "frjálslyndi". Og þá vaknar spurningin um hvernig skuli þýða orðið "libertarianism".
Svokallaðar "libertarian" kenningar, og enn fremur kenningar um lágmarksríkið, eru 20. aldar fyrirbæri. Orðið "libertarian" varð ekki útbreitt fyrr en upp úr 1950. Það er því greinilegt að í sögulegu ljósi er "libertarianismi" ung hugmyndafræði. Fyrir vikið hefur það verið siður stjórnspekinga við heimspekiskor Háskóla Íslands að þýða það orð sem "nýfrjálshyggja". Nýyrðið endurspeglar tengsl stefnunnar við hugmyndir frjálshyggjuhugsuða 19. aldar en gerir þó mikilvægan greinarmun þeirra á milli. Þetta er að mínu mati ágætis þýðing.
Friðbjörn Orri er haldinn miklum misskilningi ef hann trúir því virkilega að orðið "nýfrjálshyggja" sé einhvers konar tilraun til að koma óorði á hann og hans félagsbræður í þessu blessaða Frjálshyggjufélagi. Það eru margar betri leiðir til þess að sverta málstað þeirra. "Nýfrjálshyggja" er á engan hátt niðrandi orð, og lítil ástæða fyrir Friðbjörn að æsa sig yfir því, eða álykta að með þessari orðnotkun sé gert aðhald að honum og hans stjórnspeki.
Ef Friðbjörn hefur kynnt sér skrif Smiths og Mills þá hlýtur hann að gera sér grein fyrir því að ákveðnar skoðanir hans samræmast ekki þeirra, og eiga mun meira sameiginlegt með skoðunum Friedmans, Hayeks, o.fl. Það er því ekkert athugavert við það að kalla hann "libertarian". Friðbjörn segir Frjálshyggjufélagið fylgja stefnunni "Classical Liberalism". Svo má vel vera með félagið (því ég hef ekki lesið stefnuskrá þess), en hans eigin skrif bera keim af lágmarksríkisstefnu.