Af hverju ég er ekki kristinn
eftir Bertrand Arthur William Russell[ Fyrirlestur þessi var fluttur af Bertrand Russell árið 1929 í Battersea Town Hall fyrir tilstilli Suður-Lundúnadeildar "National Secular Society"-félagsins í Englandi. Frumtextann má finna á þessari slóð. ]
Eins og fundarstjóri greindi frá, þá mun ég ræða hér í kvöld um "af hverju ég er ekki kristinn". Það er kannski gott að byrja á því að gera grein fyrir því hvað átt er við með orðinu "kristinn". Í dag nota margir það í víðri merkingu. Sumir hafa einungis í huga manneskju sem reynir að lifa góðu lífi. Í þeim skilningi mundi ég ætla að kristna menn mætti finna í öllum trúarhópum og söfnuðum. Ég tel þetta ekki vera raunverulega merkingu orðsins, því hún gefur í skyn að allir þeir sem ekki eru kristnir -- allir búddistar, konfúsíanistar, múhammeðstrúarmenn, og svo framvegis -- séu ekki að reyna að lifa góðu lífi. Með "kristinn" á ég ekki við þær manneskjur sem reyna að lifa siðsamlega samkvæmt siðareglum sínum. Ég er á þeirri skoðun að menn verði að búa yfir ákveðinni fastri trú áður en þeir hafa rétt til að kalla sig kristna. Orðið hefur ekki lengur jafn ákveðna merkingu og það hafði á tímum heilags Ágústínusar og Tómasar frá Akvínó. Í þá daga var alveg vitað hvað menn áttu við ef þeir sögðust vera kristnir. Það merkti að maður aðhylltist fjöldanum öllum af skýrt skilgreindum kennisetningum og trúði hverju einasta atkvæði þeirra með fullum sannfæringarmóð.
Hvað er kristinn maður?
Í dag er málum ekki háttað á sama veg. Við þurfum að vera ónákvæmari í skilgreiningu okkar á kristni. Ég tel hinsvegar að tvennt sé algerlega nauðsynleg fyrir hvern þann sem kallar sig kristinn. Hið fyrsta er kreddubundið -- nefnilega, að þú trúir á Guð og eilíft líf. Ef þú trúir ekki á þetta tvennt þá tel ég ekki að þú getir með góðri samvisku kallað þig kristinn. Einnig verður þú að hafa einhvers konar kristshugmynd, eins og orðið sjálft gefur til kynna. Múhammeðstrúarmenn, til dæmis, trúa einnig á Guð og eilíft líf, en þeir mundu þó tæpast kalla sig kristna. Ég tel að þú þurfir að minnsta kosti að trúa að Kristur hafi verið bestur og spakastur manna, ef ekki guðdómlegur. Ef þú ert ekki tilbúinn til að trúa þessu um Krist, þá tel ég ekki að þú hafir neinn rétt til að kalla þig kristinn. Það er auðvitað til annar skilningur á orðinu, sem fyrirfinnst í almanaki Whitakers1 og landafræðibókum, þar sem mannfólk heimsins er sagt skiptast í kristna, múhammeðstrúarmenn, búddista, skurðgoðadýrkendur og svo framvegis, en í þeim skilningi erum við allir kristnir hér. Landafræðibækurnar telja okkur öll með, en það er þá í landafræðilegum skilningi sem ég geri ráð fyrir að við getum leitt hjá okkur. Af ofantöldum ástæðum finnst mér að þegar ég segi ykkur afhverju ég er ekki kristinn þurfi ég að útskýra tvennt fyrir ykkur: í fyrsta lagi, afhverju ég trúi ekki á Guð og eilíft líf, og í öðru lagi, afhverju ég tel Krist ekki hafa verið hinn besta og spakasta mann, þótt ég sé tilbúinn að eigna honum mjög mikið siðferðislegt ágæti.
Ef það væri ekki fyrir vantrúarmönnum fortíðar þá gæti ég ekki sett fram svo ónákvæma skilgreiningu á kristni. Eins og ég sagði áðan, þá hafði hún mun nákvæmari merkingu í gamla daga og innihélt t.d. trúna á helvíti. Trúin á eilífan vítiseld var mikilvægur hlutur af kristinni trú þar til tiltölulega nýlega. Hér á landi2 missti hún mikilvægi sitt vegna ákvörðunar kirkjuþings, sem erkibiskupar Kantaraborgar og Jórvíkur mótmæltu, en í þessu landi eru trúmál í höndum þingsins. Kirkjuþingið gat hunsað þá háttvirtu menn, og helvíti var allt í einu ekki lengur nauðsynlegt hinum kristna manni. Fyrir vikið þá mun ég ekki krefjast þess að kristinn maður verði að trúa á helvíti.
Tilvist Guðs
Nú komum við að spurningunni um tilvist Guðs. Þetta er mikil og alvarleg spurning, og ef ég hefði það fyrir stafni að reyna að afgreiða hana á fullnægjandi hátt þá mundi ég halda ykkur hér til eilífðar. Þið verðið því að afsaka knappa meðferð mína. Eins og þið vitið auðvitað, þá hefur kaþólska kirkjan sett fram þá kennisetningu að tilvist Guðs megi sanna með hjálp skynseminnar einnar saman. Þetta er nokkuð athyglisverð kennisetning, en henni var haldið fram samt sem áður. Hún gerðist nauðsynleg kirkjunni því frjálsir hugsuðir tóku upp þann sið að segja að til væru hin og þessi rök gegn tilvist Guðs, þótt þeir væru sannfærðir um tilvist hans af trúarástæðum. Þeir settu fram röksemdafærslur og ástæður í miklum smáatriðum, og kaþólska kirkjan fann sig knúna til að stoppa þetta. Hún setti því fram þá kreddu að tilvist Guðs mætti sanna með hreinni skynsemi, og varð að koma með það sem hún áleit vera sannanir. Það fyrirfinnst auðvitað fjöldinn allur af slíkum sönnunum, en ég mun einungis ráðast gegn nokkrum þeirra.
Sönnun út frá fyrstu orsök
Sönnunin út frá fyrstu orsök er einfaldasta sönnunin, og sennilega sú auðskildasta. Haldið er því fram að allt sem við sjáum í þessum heimi hafi orsök, og sé orsakakeðjan rakin nógu langt aftur þá hljóti maður að rekast á fyrstu orsökina, og að sú orsök beri heitið Guð. Ég geri ráð fyrir að þessi sönnun hafi lítið vægi nú á dögum því að, í fyrsta lagi, þá er orsök ekki alveg það sem hún eitt sinn var. Heimspekingar og vísindamenn hófust handa við greiningu orsakarhugtaksins, og það hefur nú engan veginn það vægi sem það eitt sinn hafði. Að því undanskildu, þá hljótið þið að sjá að sú staðhæfing að það hljóti að vera til fyrsta orsök hefur ekkert gildi. Þegar ég var ungur maður og hugleiddi þessi málefni af mikilli alvöru féllst ég á sönnun fyrstu orsakar fram að átján ára aldri. Las ég þá sjálfsævisögu Johns Stuart Mill og fann eftirfarandi setningu: "Faðir minn kenndi mér að spurningunni 'Hver skapaði mig' væri ekki hægt að svara, því hún leiddi samstundis til enn frekari spurningar: 'Hver skapaði Guð?'". Þessi ofureinfalda setning sýndi gallann við sönnun fyrstu orsakar. Ef allt þarfnast orsakar, þá hlýtur Guð að hafa orsök. Ef eitthvað getur verið án orsakar, þá getur það alveg eins verið heimurinn eins og Guð. Þessi röksemdafærsla getur því ekki verið talin gild. Þetta er nákvæmlega eins og heimsmynd Hindúans, að heimurinn hvíli á fíl, og fíllinn á skjaldböku. Þegar spurt er "Hvað með skjaldbökuna?" svarar Indverjinn "Eigum við ekki að skipta um umræðuefni?". Þessi sönnun er í raun ekki betri en svo. Það er engin ástæða til þess að ætla að heimurinn hafi ekki orðið til án orsakar, né heldur að hann hafi ekki alltaf verið til. Það er heldur engin ástæða til þess að ætla að hann hafi átt sér upphaf yfirhöfuð. Sú hugmynd að hlutir hljóti að eiga sér upphaf er sökum fátæktar ímyndunaraflsins. Þess vegna tel ég mig ekki þurfa að eyða frekari tíma í sönnunina út frá fyrstu orsök.
Sönnun út frá náttúrulögmálunum
Síðan er mjög vinsæl sönnun sem rekur rætur sínar til náttúrulögmála. Sönnun þessi var í uppáhaldi út alla átjándu öldina, þá sérstaklega vegna áhrifa Ísaks Newton og eðlisfræði hans. Fólk sá reykistjörnunar ferðast í kringum sólina samkvæmt lögum þyngaraflsins og hélt að Guð hefði látið þær hreyfast á þennan hátt, og að það væri hreinlega ástæðan fyrir því að þær gerðu það. Þetta var auðvitað þægileg og einföld útskýring sem sparaði þeim ómakið að leita útskýringar á þyngdaraflinu. Í dag útskýrum við þyngdaraflið á nokkuð flókin hátt sem Einstein kynnti til sögunnar. Ég ætla mér nú ekki að flytja hér fyrirlestur um þyngdarlögmálið eins og Einstein skýrir það, enda tæki það allmikin tíma. Málum er allavega svo háttað að við höfum ekki lengur samskonar náttúrulögmál og við höfðum undir kerfi Newtons, þar sem náttúran hegðaði sér á reglubundinn hátt af ástæðum sem enginn vissi. Við höfum nú komist að því að ýmislegt sem við álitum náttúrulögmál eru í raun mannavenjur. Þið vitið nú að jafnvel í fjarlægustu myrkviðum geimsins þá eru ennþá hundrað sentimetrar í metranum. Þetta er án efa mjög athyglisverð staðreynd en þið munduð nú tæpast kalla það náttúrulögmál. Mörg náttúrulögmál hafa reynst vera af þessu tagi. Á hinn boginn, þar sem menn geta nálgast þekkingu um hegðun átóma kemur í ljós að þau eru töluvert óbundnari lögum heldur en áður var gert ráð fyrir, og þau lögmál sem menn hafa uppgötvað eru tölfræðileg meðaltöl af nákvæmlega þeirri gerð sem kæmu upp af handahófi. Eins og við vitum öll, þá eru lögmál sem segja að tveim teningum kastað fáist tvær sexur í þrítugasta og sjötta hvert skipti, en við álítum þetta ekki sönnun á því að kast teninga sé bundið lögmálum skapara. Þvert á móti. Ef það kæmu tvær sexur í hvert einasta skipti þá mundum við fyrst ætla teningakastið reglubundið. Fjölmörg lögmál náttúrunnar eru af þessari gerð. Þau eru tölfræðileg meðaltöl, afleiðingar ringulreiðar, og þetta gerir sönnunina út frá náttúrulögmálunum mun ótrúðverðugri heldur en hún var hér áður fyrr. Að öllu ofantöldu undanskildu, sem endurspeglar nú bara núverandi og síbreytilegt ástand vísindanna, þá er sú hugmynd að náttúrulögmál séu sönnun á löggjafa einfaldlega afleiðing þess að draga ekki skýr mörk milli mannlegra og náttúrulegra laga. Mannalög eru boðorð sem skipa mönnum að hegða sér á ákveðin hátt, og menn standa frammi fyrir þeim kostum að fylgja þeim eða óhlýðnast. Náttúrulögmál eru lýsingar á því hvernig hlutir hegða sér í raun og veru, og fyrst þetta eru bara lýsingar á því hvernig þeir hegða sér þá er tæpast hægt að færa rök fyrir því að einhver hljóti að hafa sagt þeim að hegða sér á þennan ákveðna hátt. Jafnvel þótt við gerðum ráð fyrir því að svo væri, þá horfumst við ennþá í augu við spurninguna "Afhverju setti Guð fram nákvæmlega þessi náttúrulegu lög en ekki einhver önnur?" Sé því haldið fram að hann hafi gert það eftir eigin skapi, og af engri annari ástæðu, þá er komið til sögunnar eitthvað sem ekki er lögbundið, og kerfi nátturulögmálanna raskast. Sé því haldið fram, líkt hefðbundnir guðfræðingar gera, að Guð hafi haft góðar ástæður fyrir því að setja á þessi lög frekar er önnur -- af þeirri augljósu ástæðu að skapa hinn besta heim, þótt maður mundi aldrei álíta svo af kynnum sínum af heiminum -- ef það var ástæða fyrir lögum Guðs, þá var Guð sjálfur bundinn lögum, og því hefst ekkert upp úr því að kynna Guð til sögunnar sem millilið. Hér eru lög utan Guðs og röklega á undan honum, og því þjónar Guð ekki tilskyldum tilgangi vegna þess að hann er ekki lengur æðsti löggjafinn. Í heildina séð hefur sönnunin út frá náttúrulögmálunum ekki það vægi sem hún eitt sinn hafði.
Ég ferðast hér fram í tímann í yfirferð minni á þessum sönnunum. Þær sannanir sem settar eru fram um tilvist Guðs breytast með tímanum. Í fyrstu voru þær harðar, fræðilegar röksemdafærslur sem fólu í sér ákveðnar rökvillur. Er við nálgumst nútímann verða þær fræðilega óvirðulegri og einkennast frekar af siðvæðandi ónákvæmni.
Sönnun út frá hönnun
Næsta skref færir okkur að sönnuninni út frá hönnun. Þið þekkið öll sönnina út frá hönnun. Allt í heiminum er skapað nákvæmlega þannig að við getum búið í honum, og ef heimurinn væri örlítið öðruvísi þá gætum við ekki lifað af. Þetta er sönnunin út frá hönnun. Hún tekur stundum á sig allkynlega mynd. Til dæmis, þá er því haldið fram að kanínur hafi hvíta dindla svo að auðveldara sé að skjóta þær. Ég veit ekki hvernig kanínur mundu líta á málið. Sönnun þessa er auðvelt að skopstæla. Þið þekkið allir athugasemd Voltaires um að nefið væri augljóslega hannað til að bera gleraugu. Skopstæling af þessari gerð hefur reynst hnitmiðaðri heldur en hún kann að hafa virðst á átjándu öld, því við höfum mun betri skilning á afhverju lífverur eru aðlagaðar umhverfi sínu eftir tíma Darwins. Það er ekki umhverfið sem var aðlagað að þeim, heldur þróuðust þær á þann veg að þær aðlöguðust umhverfinu. Það eru engar sönnur fyrir því að um hönnun hafi verið að ræða.
Þegar litið er á þessa sönnun út frá hönnun, þá er mjög undarlegt að fólk geti trúað að þessi heimur, ásamt öllu sem í honum er, með öllum sínum ágöllum, skuli vera það besta sem almáttug og alvitur vera hafi getað skapa á milljónum ára. Ég hreinlega ekki get trúað því. Haldið þið ekki að þið gætuð skapað eitthvað betra en Ku Klux Klan, fasista og Herra Winston Churchill ef ykkur væri gefið almætti og og alvitund? Fólk sem segir "Lítið á mig: Ég er svo frábært fyrirbæri að heimurinn hlýtur að hafa verið hannaður" þykir mér ekki mjög trúverðugt. Ég er ekki sannfærður um ágæti slíks fólks. Þar að auki, ef þið viðurkennið venjuleg lögmál vísindanna þá hljótið þið að gera ráð fyrir því að mannlegt líf og líf á þessari plánetu yfirhöfuð hljóti að deyja út í tímans rás. Það er bara leiftursaugnablik, eitt stig í hrörnun sólkerfisins. Á ákveðnu stigi hrörnunar fæst það umhverfi og hitastig sem getur af sér frymi, og lífríki verður til í örstutta stund á æviskeiði alls sólkerfisins. Á tunglinu sést það ástand sem jörðin stefnir að -- dautt, kalt og líflaust.
Mér er oft sagt að svona heimsmynd sé niðurdrepandi, og fólk heldur því stundum fram að ef það tryði þessu þá mundi það ekki geta haldið áfram að lifa. Ekki trúa því. Þetta er rugl og vitleysa. Enginn hefur í alvörunni áhyggjur af því sem mun gerast eftir milljónir ára. Jafnvel þótt einhver haldi að hann hafi miklar áhyggjur af því, þá er hér um sjálfsblekkingu að ræða. Viðkomandi aðili hefur í raun áhyggjur af einhverju mun hversdagslegra, eða þjáist af meltingartruflunum. Enginn verður í raun og veru óhamingjusamur af tilhugsuninni um eitthvað sem mun gerast eftir milljónir ára. Þess vegna álykta ég að þótt það sé vissulega niðurdrepandi að hugsa til þess að líf muni deyja út -- allavega geri ég ráð fyrir að við getum sagt svo, þótt ég finni mér næstum huggun í því þegar ég hugsa um hvað sumt fólk gerir við líf sitt -- þá gerir það ekki lífið óbærilegt. Þess í stað beinist hugsun manna hreinlega að öðrum hlutum.
Siðferðisleg rök fyrir tilvist Guðs
Nú erum við komnir einu skrefi lengra á þeirri vitsmunalegu niðurleið sem guðstrúarmenn hafa fylgt í röksemdafærslum sínum. Við erum komnir að að því sem kallast siðferðislegu ástæðurnar fyrir tilvist Guðs. Þið vitið auðvitað öll að í gamla daga voru þrjár fræðilegar röksemdafærslur fyrir tilvist Guðs. Þær voru allar afsannaðar af Immanuel Kant í Gagnrýni hreinnar skynsemi. Varla hafði hann lokið því er hann fann upp nýja röksemdafærslu sem byggði á siðferðislegum grunni, og hún sannfærði hann algerlega. Honum svipaði til margra að því leyti að hann var fullur efasemda í fræðilegum málum, en í siðferðislegum efnum var hann algerlega hlynntur þeim kennisetningum sem hann viðtók við móðurkné. Þetta er dæmi um það sem sálgreinar leggja svo mikla áherslu á -- hvernig það sem við meðtökum á unga aldri hefur miklu sterkari tök á okkur heldur en lærdómur seinni tíma.
Kant, eins og ég segi, fann upp nýja siðferðislega röksemdafærslu fyrir tilvist Guðs, og var hún mjög vinsæl út alla nítjándu öldina. Þessi röksemdafærsla birtist í ýmsum myndum. Ein mynd hennar felst í að staðhæfa að ekkert gæti verið rétt eða rangt ef Guð væri ekki til. Ég læt mig ekki varða um sinn hvort munur sé á þessu tvennu. Það er önnur spurning. Spurningin sem ég hef áhuga á hljóðar svona: sé maður viss um að slíkur mismunur sé til staðar þá rekst maður á eftirfarandi spurningu: Er þessi mismunur sökum guðlegrar tilskipunar? Ef það er sökum guðlegrar tilskipunar þá getur enginn munur verið á réttu og röngu fyrir Guði sjálfum, og þá hefur það ekki lengur neina merkingu að segja að Guð sé góður. Ef maður segir að Guð sé góður, eins og flestir guðfræðingar gera, þá verður maður að halda því fram að rétt og rangt hafi einhverja merkingu óháð tilskipun Guðs, því tilskipanir Guðs eru góðar, og ekki slæmar, óháð þeirri staðreynd að hann setti þær fram. Og ef maður heldur þessu fram, þá er maður knúinn til segja að tilvist rétts og rangs hafi ekki átt sér stað fyrir tilstuðlan Guðs, heldur komi röklega á undan honum. Það er auðvitað hægt að segja að til sé æðri guð sem gefi skipanir til guðsins sem skapaði þennan heim, eða maður getur tekið upp heimsmynd sem sumir gnostíkarar aðhylltust -- heimsmynd sem mér hefur oft þótt mjög trúverðug -- að heimurinn sem við þekkjum hafi verið skapaður á einhverri stundu þar sem Guði láðist að fylgjast með. Það má segja ýmislegt þessu til stuðnings, og ég læt mig ekki varða að hrekja það.
Tilvist Guðs leiðréttir óréttlæti
Annað afar merkilegt afbrigði af siðferðislegu röksemdafærslunni hljómar svo: sagt er að tilvist Guðs sé nauðsynleg til að koma réttlæti á í heiminum. Mikið óréttlæti fyrirfinnst í hluta alheimsins sem okkur er kunnugur. Oft er málum þannig háttað að hinir góðu þjást og þeim grimmu vegnar vel, og maður veit varla hvort er meira pirrandi. En ef réttlæti á að ríkja þá verður maður að gera ráð fyrir lífi eftir dauðann til að vega á móti lífinu hér á jörðu. Það er því sagt að það hljóti að vera til Guð, og enn fremur himnaríki og helvíti, svo að réttlæti ríki þegar til lengri tíma er litið. Þetta er mjög merkileg röksemdafærsla. Ef þið lituð á málið frá vísindalegu sjónarhorni þá munduð þið segja "Tjah, eftir allt saman þá þekki ég einungis þennan heim. Ég veit ekkert um afganginn af alheiminum, en svo framarlega sem hægt er að færa fram rök á grunni líkinda, þá eru allar líkur á því að þessi heimur sé nokkuð gott dæmi, og ef óréttlæti ríkir hér þá ríkir það sennilega einnig annars staðar". Ef þið fengjuð kassa af appelsínum, og allar efstu appelsínurnar væru skemmdar, þá munduð þið ekki segja "Þær neðstu hljóta að vera í lagi til að bæta upp fyrir hinar skemmdu". Þið munduð segja að kassinn væri að öllum líkindum allur ónýtur. Þetta er það sem vísindalega þenkjandi manneskja mundi raunverulega álykta um alheiminn. Þannig manneskja segði "Hér í heiminum fyrirfinnst fullt af óréttlæti, og ef ég á að álykta eitthvað út frá því, þá ber mér að álykta að réttlæti ríki ekki í heiminum. Og þetta eru rök gegn tilvist Guðs, en ekki rök fyrir slíkri tilvist."
Ég geri mér auðvitað grein fyrir því að fræðilegar röksemdafærslur á borð við þær sem ég hef verið að ræða um eru ekki það sem hreyfir við fólki í raun og veru. Það sem fær fólk til að trúa á Guð eru alls ekki fræðilegar röksemdafærslur. Flest fólk trúir á Guð vegna þess að þeim hefur verið kennt það frá blautu barnsbeini, og það er aðalástæðan fyrir trú þeirra. Helsta ástæðan þar á eftir er þráin eftir öryggi, einhvers konar tilfinningu að til sé stór bróðir sem passar upp á mann. Þessi tilfinning gegnir mikilvægu hlutverki í löngun fólks til að trúa á Guð.
Skapgerð Krists
Mig langar nú til að segja nokkur orð um efni sem mér finnst ekki fá nægilega meðferð hjá rökhyggjumönnum, og það er spurningin um hvort Kristur hafi verið bestur og vitrastur manna. Það er yfirleitt gert ráð fyrir að við ættum öll að vera samróma um það. Fyrir mitt leyti get ég ekki tekið undir þetta. Ég tel mig vera töluvert meira sammála honum um ýmis atriði heldur en margir þeir sem kalla sig kristna. Ég veit reyndar ekki hvort ég gæti verið sammála honum í einu og öllu, en ég gæti fylgt honum mun lengra heldur en flestir yfirlýstir kristnir menn. Þið munið að hann sagði "Rísið ekki gegn þeim, sem gerir yður mein. Nei, slái einhver þig á hægri kinn, þá bjóð honum einnig hina."3 Þetta er ekki nýtt boðorð eða kennisetning. Hún var notuð af Lao Tse og Búdda fimm eða sex hundruð árum fyrir tíma Krists, en þetta er ekki kennisetning sem kristnir menn kannast við í verki. Ég efast til dæmis ekki um að núverandi forsætisráðherra sé kristinn af mikilli sannfæringu, en ég mundi þó ekki mæla með því að þið farið og veitið honum kinnhögg. Ég held að þið munduð þá komast að því að hann væri á þeirri skoðun að þennan texta beri að skilja á myndrænan hátt.
Síðan er annað atriði í kenningum Krists sem ég tel ágætt. Þið munið kannski að hann sagði "Dæmið ekki, svo að þér verðið ekki dæmdir"4. Sú kennisetning hefur notið lítilla vinsælda í réttarsölum kristinna landa. Ég hef í þekkt fjöldann allan af dómurum sem voru kristnir af mikilli einlægni, og engum þeirra fannst starf þeirra stríða gegn kennisetningum kristninnar. Síðan segir Kristur "Gef þeim, sem biður þig, og snú ekki baki við þeim, sem vill fá lán hjá þér."5 Þetta er mjög góð kennisetning. Formaður ykkar hefur minnst á að við erum ekki hér til að ræða um stjórnmál, en ég get ekki hjá því komist að benda á að síðustu kosningar snérust um það, hvort æskilegt væri að snúa baki við þeim sem vilja fá lán, og því verður maður að gera ráð fyrir að frjálslyndis- og íhaldsflokkar þessa lands samanstandi af fólki sem er ósammála kenningum Krists, því það snéri svona sannarlega baki.
Síðan er ein önnur kennisetning Krists sem mér finnst heilmikið varið í, en hún hefur ekki reynst sérstaklega vinsæl meðal kristinna vina okkar. Kristur segir "Ef þú vilt vera fullkominn, skaltu fara, selja eigur þínar og gefa fátækum."6 Þetta er ágætis boðorð, en eins og ég segi, þá er lítið um að fólk fylgi því. Allar ofantaldar kennisetningar eru mjög ágætar, þótt erfitt sé að lifa samkvæmt þeim. Ég þykist ekki lifa eftir þeim sjálfur, en ég er ekki bundinn til þess. Málum er hinsvegar ekki eins háttað hjá kristnum manni.
Gallar í kenningum Krists
Eftir að hafa játað ágæti þessara kennisetninga kem ég að vissum atriðum í Guðspjöllunum sem teljast tæpast dæmi um framúrskarandi visku eða afburðagóðmennsku Krists. Ég vil taka það fram að við fáumst hér ekki við sögulega spurningu. Frá sagnfræðilegu sjónarmiði má vel efast um hvort Kristur hafi nokkru sinni verið til, og ef hann var til þá vitum við ekkert um hann. Ég er því ekki að fást við sögulegu spurninguna, sem er mjög erfið viðureignar. Ég læt mig varða þann Krist sem fram kemur í Guðspjöllunum, og þar finnur maður ákveðna hluti í atferli Krists sem ekki gefa til kynna neina afburðarvisku. Í fyrsta lagi, þá hélt hann svo sannarlega að seinni koma hans mundi eiga sér stað í skýjum dýrðar frammi fyrir dauða allra sem þá lifðu. Það er til fjöldinn allur af textum sem sanna þetta. Sem dæmi, þá segir hann "Þið munið ekki hafa náð til allra borga Ísraels, áður en en Mannssonurinn kemur."7 Síðan segir hann "Nokkrir þeirra, sem hér standa, munu eigi dauða bíða, fyrr en þeir sjá Mannsoninn koma í ríki sínu"8, og það eru margir staðir í textanum þar sem það er augljóst að hann hélt að seinni koma sín mundi eiga sér stað á ævi þeirra sem þá lifðu. Fyrstu fylgisveinar hans trúðu þessu statt og stöðugt, og var þetta grundvöllur margra siðaboða hans. Þegar hann sagði "Hafið ekki áhyggjur af morgundeginum"9, og annað því um líkt var það að miklu leyti vegna þess að hann hélt að seinni koma hans ætti sér stað mjög bráðlega, og fyrir vikið skiptu hversdagslegir hlutir engu máli. Ég hef reyndar kynnst nokkrum kristnum mönnum sem trúðu í raun og veru að seinni koman væri á næsta leyti. Ég þekkti prest sem hræddi nánast líftóruna úr sóknarbörnum sínum með því að segja þeim að seinni koman væri í bráð, en á þeim varð mikill léttir þegar þau komust að því að hann var að gróðursetja tré í garðinum hjá sér.
Fyrstu fylgismenn Krists trúðu þessu þó virkilega, og þeir létu gróðursetningu alveg vera þar eð þeir tóku því sem sannleika að seinni koman væri í nánd. Að þessu leyti var Kristur greinilega ekki jafn vitur og sumir aðrir, og hann bjó svo sannarlega ekki yfir afburðarvisku.
Siðræna vandamálið
Nú komum við að siðferðislegum spurningum. Mér er hugstæður einn mjög alvarlegur galli í siðferði Krists, og það er sú staðreynd að hann trúði á helvíti. Mér virðist sem svo að engin virkilega mannelskandi vera geti trúað á eilífa refsingu. Sá Kristur sem birtist okkur í Guðspjöllunum trúði svo sannarlega á eilífa refsingu, og maður rekst margoft á heiftuga reiði gegn þeim sem ekki vildu hlusta á predikun hans -- viðhorf sem ekki er óalgengt með predikara, en dregur þó úr yfirburðaágæti hans. Maður rekst t.d. ekki á þessa hegðun hjá Sókratesi. Hann er fágaður og viðmótsþýður í garð þeirra sem ekki vilja hlusta, og það er að mínu mati mun verðugri framkoma hjá vitringi heldur en gremja og reiði. Þið munið sennilega allir eftir þeim hlutum sem Sókrates sagði þegar hann var að dauða kominn, og hvað hann sagði við fólk sem var honum ósammála.
Í Guðspjöllunum segir Kristur "Höggormar og nöðru kyn, hvernig fáið þér umflúið helvítisdóm?"10 Þetta var sagt við fólk sem líkaði ekki boðskapur hans. Mér þykir þetta ekki akjósanlegasti tónninn, og það margt um helvíti á svipuðum nótum. Svo er auðvitað kunnuglegi textinn um syndgun gegn hinum Heilaga Anda: "Þeim sem mælir gegn heilögum anda verður ekki fyrirgefið, hvorki í þessum heimi né í hinum komandi."11 Þessi textabútur hefur ollið ólýsanlegri óhamingju í heiminum, því alls kyns fólk hefur ímyndað sér að það hafi syndgað gegn Heilögum Anda og trúað að því yrði ekki fyrirgefið í þessum heimi né hinum komandi. Ég held að manneskja með almennilega góðvild í eðli sínu hefði tæpast hleypt ótta og hryllingi af þessari gerð inn í heiminn.
Kristur segir siðan "Mannssonurinn mun senda engla sína, og þeir munu safna úr ríki hans öllum, sem hneykslunum valda og ranglæti fremja, og kasta þeim í eldsofninn. Þar verður grátur og gnístan tanna."12, og hann heldur áfram um grátur og gnístan tanna. Þetta kemur í hverju erindi á fætur öðru, og það er lesandanum ljost að þarna er ákveðin ánægja til staðar við þessar hugleiðingar um grátur og gnístan tanna, því annars kæmi þetta tæpast svona oft fram. Þið munið auðvitað öll eftir kindunum og geitunum, hvernig hann ætlar að aðgreina kindurnar fra geitunum við endurkomu sina, og ætlar að segja við geiturnar "Farið frá mér, bölvaðir, í þann eilífa eld."13 Hann heldur áfram: "Þeir munu fara til eilífrar refsingar"14. Síðan segir hann "Ef hönd þín tælir þig til falls, þá sníð hana af. Betra er þér handarvana inn að ganga til lífsins en hafa báðar hendur og fara til helvítis, í hinn óslökkvandi eld. Þar sem ormarnir deyja ekki og eldurinn slokknar ekki."15 Hann endurtekur þetta aftur og aftur. Ég verð að segja að mér finnst þessi hugmynd um vítiseld sem refsingu fyrir syndir vera grimmúðleg. Þetta er hugmynd sem jók grimmd og færði heiminum kynslóðir af grimmri pyntingu. Og Kristur Guðspjallana, ef honum er tekið eins og söguritarar hans lýsa honum, verður að vera talinn ábyrgur fyrir þessu, að minnsta kosti að hluta til.
Önnur lítilvægari atriði mætti nefna: Tilfellið með gadarensku svínin. Það var svo sannarlega ekki mjög fallega gert að setja djöfla inn í svínin og láta þau þjóta niður hólinn og út í hafið. Þið verðið að muna að hann var almáttugur, og að hann hefði einfaldlega getað sent djöflana á brott, en þess í stað kaus hann að senda þá inn í svínin. Síðan er einkennilega sagan um fíkjutréð, sem mér hefur alltaf þótt undarlegt. Þið munið hvað gerðist við fíkjutréð. "Þá sá hann álengdar laufgað fíkjutré og fór að gá, hvort hann fyndi nokkuð á því. En þegar hann kom að því, fann hann ekkert nema bl0ð, enda var ekki fíknatíð. Hann sagði þá við tréð: 'Enginn neyti framar ávaxtar af þér að eilífu!'"16. Þetta er mjög furðuleg saga, því það var ekki réttur árstími fyrir fíkjur, og maður getur virkilega ekki ásalað tréð fyrir það. Fyrir mitt leyti fæ ég ekki séð að Kristur sé fremri í visku og dyggð en sumir aðrir menn í sögunni. Ég held að ég mundi álíta Búdda og Sókrates honum fremri hvað það snertir.
Tilfinningalega atriðið
Eins og ég hef áður sagt, þá tel ég ekki að röksemdafærslur séu raunveruleg ástæða fólks fyrir að aðhyllast trúarbrögðum. Fólk aðhyllist trúarbrögðum af tilfinningalegum ástæðum. Manni er oft sagt að það sé rangt að ráðast gegn trúarbrögðum því þau geri menn dyggðuga. Svo er mér sagt. Ég hef þó ekki tekið eftir þessu. Þið þekkið auðvitað skopsöguna um þessa röksemdafærslu í bók Samuels Butler, Erewhon Revisited. Þið munið þá að í Erewhon er maður að nafni Higgs sem kemur í fjarlæga sveit og flýr þaðan í loftbelg eftir að hafa dvalist þar um tíma. Tuttugu árum síðar snýr hann aftur og finnur þar ný trúarbrögð þar sem hann er dýrkaður undir nafninu "Sólbarnið", og sagt er að hann hafi risið upp til himna. Hann kemst að því að hátið Uppstigningarinnar er um það bil að hefjast, og heyrir prófessorana Hanký og Panký segja við hvorn annan að þeir hafi aldrei séð manninn Higgs, og að þeir voni hjartanlega að þeir muni aldrei gera það, en þeir eru æðstuprestar Sólbarnstrúarinnar. Higgs verður reiður, gengur upp að þeim og segir "Ég ætla að koma upp um alla þessa vitleysu og segja fólkinu í Erewhon að það var einungis ég, maðurinn Higgs, sem fór upp í loftbelg." Honum var svarað "Það máttu fyrir alla muni ekki gera, því allt siðferði þessa lands er bundið við þessa goðsögn, og ef þau fá að vita að þú steigst ekki til himna munu þau öll verða siðlaus!"17. Hann sannfærist af þessu og fer hljóðlega í burtu.
Þetta er hugmyndin -- að við værum öll siðlaus ef við aðhylltumst ekki kristna trú. Mér sýnist sem svo að fólkið sem aðhyllst hefur kristna trú í tímans rás hafi að mestu leyti verið mjög siðlaust. Maður rekst á þá merkilegu staðreynd að því ákafari sem trúarbrögð einhvers tímabils hafa verið, og því meiri sem bókstafstrúin hefur verið, því meiri grimmd hefur átt sér stað, og því verra hefur ástandið verið. Á hinum svokölluðu trúaröldum, þegar menn trúðu á raunverulega á Kristni, þá starfaði Rannsóknarrétturinn; milljónir ólánssamra kvenna voru brenndar sem nornir, og fólk sætti grimmd af ýmsum toga í nafni trúar.
Ef maður lítur á heiminn í kringum sig, þá sér maður að hvert einasta framfaraskref á sviðum manngæsku, hver einasta bót í glæpalöggjöf, hvert einasta þrep í átt þess að koma í veg fyrir stríð, hvert einasta skref í áttina að því að bæta meðferð hinna lituðu kynstofna, hvert einasta afnám þrælahalds, hver einasta siðferðislega framför sem átt hefur sér stað í heiminum, hefur mætt mótspyrnu frá skipulögðum kirkjum heimsins. Ég segi hér af fullri alvöru að kristin trú, eins og hún birtist í kirkjum heimsins, hefur verið og er enn í dag helsti óvinur siðferðislegra framfara í heiminum.
Hvernig kirkjurnar hafa hægt á framförum
Þið haldið kannski að ég gangi of langt þegar ég segi að ástand mála sé enn svo. Ég held að ég geri það ekki. Lítið á eina staðreynd. Ég treysti á að þið sýnið mér þolinmæði þótt ég á hana. Þetta er ekki viðkunnarleg staðreynd, en kirkjurnar knýja mann til að minnast á óviðkunnarlegar staðreyndir. Hugsum okkur, í heiminum eins og hann er í dag, óreynda stúlku, gifta manni með sárasótt. Í því tilfelli segir kaþólska kirkjan: "Þetta er órjúfanleg vígsla. Þið verðið að vera saman alla ævi", og ekkert má gera til að koma í veg fyrir að konan fæði börn með sárasótt. Þetta segir kaþólska kirkjan. Ég segi að þetta sé djöfulleg grimmd, og að enginn sem léti ekki kreddu menga náttúrulega samúð sína, enginn sem ekki væri sneyddur allri samúð, gæti haldið því fram að rétt sé að láta þetta ástand mála viðgangast.
Þetta er bara eitt dæmi af mörgum. Kirkjan, með áherslur sínar á það sem það kýs að kalla siðferði, veldur óverðskuldaðri og ónauðsynlegri þjáningu á fjölmarga vegu. Og eins og við vitum, þá er hún að mestu leyti enn andsnúin framförum og umbótum sem minnka þjáningu í heiminum því hún hefur kosið að gefa þröngu safni hegðunarreglna stimpilinn "siðferði", reglur sem ekkert hafa að gera með mannlega hamingu. Og þegar maður segir að hitt eða þetta beri að gera vegna þess að það eykur mannlega hamingju, þá halda kirkjunnar menn að það sé málinu óviðkomandi. "Hvað hefur mannleg hamingja að gera við siðferði? Tilgangur siðferðis er ekki að gera fólk hamingjusamt."
Ótti, grundvöllur trúarbragða
Trúarbrögð, að ég held, byggja í aðalatriðum og að mestu leyti á ótta. Þetta er að hluta til ótti við hið óþekkta, og að hluta til, eins og ég hef áður sagt, óskin um að finna fyrir því að til staðar sé eldri bróðir sem standi við hlið manns í öllum erfiðleikum og deilum. Ótti er grundvöllur þessa alls -- ótti við hið dularfulla, ótti við ósigur, ótti við dauðann. Ótti er foreldri grimmdar, og það kemur manni því tæpast á óvart að grimmd og trúarbrögð hafi gengið hönd í hönd gegnum söguna. Það er vegna þess að ótti er rót þessara tveggja fyrirbæra. Við höfum nú byrjað að skilja hlutina í þessum heimi að einhverju litlu leyti, og getum stjórnað þeim með hjálp vísindanna, sem rutt hafa sér rúm í andspyrnu við kristna trú, kirkjur og gamlar kennisetningar. Vísindin geta hjálpað okkur að yfirstíga þennan hugleysislega ótta sem mannkynið hefur búið við í ótal kynslóðir. Vísindin geta kennt okkur, og ég held að hjörtu okkar geti einnig kennt okkur, að leita ekki lengur ímyndaðra stoða, að skálda ekki upp bandamenn af himnum ofar, heldur að einbeita okkur að því að gera heiminn mönnum bjóðandi, en ekki að þeim auma stað sem kirkjurnar hafa gert hann í allar þessar aldir.
Hvað okkur ber að gera
Við viljum standa á eigin fótum og horfa heiminn í augun -- hið góða, hið slæma, fegurðina og ljótleikann, sjá heiminn eins og hann er, og óttast hann ekki. Sigra heiminn með vitsmunum, en kikna ekki eins og þrælar undan óttanum sem hann veldur. Guðshugtakið eins og það leggur sig kemur frá fornum einveldum austurlanda. Það er hugtak sem ekki er frjálsum mönnum bjóðandi. Þegar þú heyrir fólk í kirkjum auðmýkja sig og segjast vera aumir syndgarar, og allt það, þá virðist það fyrirlitlegt og sýnir hegðun sem ekki er verðug mannveru með vott af sjálfsvirðingu. Við ættum að standa upprétt og horfa heiminn hreinskilnislega í andlitið. Við ættum að gera hið besta úr heiminum, og ef hann er ekki jafn góður og við óskuðum, þá verður hann í öllu falli betri en allir hinir hafa gert hann í aldanna rás. Góður heimur þarfnast þekkingar, góðmennsku og hugrekkis. Hann þarfnast ekki söknuðar eftir fortíðinni, né þess að hugvitið sé bundið af orðum löngu dauðra og fáfróðra manna. Hann þarf óttaleysi og frjálsa hugsun. Hann þarf von um framtíðina, ekki að rýnt sé aftur í löngu dauða fortíð, fortíð sem við treystum á að muni fölna í samanburði við þá framtíð sem vitsmunir okkar geta skapað.
Þýðingu annaðist Sveinbjörn Þórðarson, B.A. nemi í heimspeki.
Sækja í PDF-skjalasniði
Höfundarréttur
Frumtextinn af fyrirlestri þessum birtist fyrst í prenti árið 1957 í "Why I Am Not A Christian and other essays on religion and related subjects" eftir Bertrand Russell. Fyrirlesturinn ætti að vera löngu fallinn úr höfundarrétti eftir lát Russells 1970 og er því birtur hér með von um góðfúslegt leyfi höfundar handan grafarinnar.
Heimildir/Tilvitnanir
1. http://www.whitakersalmanac.co.uk/2. Hér á Russell við England
3. Matteusar guðspjallar guðspjall 5:39)
4. Matteusar guðspjall 7:1. Þýðingar á tilvitnunum Russells í Nýja Testamentið eru fengnar úr Nýja Testamenti hins íslenska biblíufélags á frá 1991. Textinn sem þar birtist er sá sami og í Biblíunni frá 1981.
5. Matteusar guðspjall 5:42
6. Matteusar guðspjall 19:21
7. Matteusar guðspjall 10:23
8. Matteusar guðspjall 16:28
9. Matteusar guðspjall 6:34
10. Matteusar guðspjall 23:33
11. Matteusar guðspjall 12:31
12. Matteusar guðspjall 13:41
13. Matteusar guðspjall 25:41
14. Matteusar guðspjall 25:46
15. Markúsar guðspjall 9:43-44
16. Markúsar guðspjall 11:13-14
17. Þýðing: Sveinbjörn Þórðarson